مقدمه
بازتوانی بعد از عمل بازسازی رباط صلیبی قدامی (ACL Reconstruction) یکی از مهمترین مراحل درمان است و نقش مستقیم در کیفیت بازگشت بیمار به فعالیتهای روزمره و ورزشی دارد. اجرای صحیح تمرینها، کنترل درد و تورم، و حفظ دامنه حرکتی (ROM) از اصول اساسی این دوره است. پروتکل زیر برای روش جراحی Bone–Patellar Tendon–Bone (BTB) نوشته شده است، اما در روش ۴-Strand نیز تقریباً همین مراحل انجام میشود. تنها تفاوت این است که در روش ۴-Strand معمولاً دامنه حرکتی سریعتر کامل شده و بیمار کمی زودتر به ورزش برمیگردد.
این برنامه شامل تمرینهای روزانه، نکات احتیاطی و موارد مهمی است که بیمار باید در هر مرحله رعایت کند تا بهترین نتیجه از جراحی حاصل شود.
فاز اول: بلافاصله پس از جراحی
هدف: جلوگیری از ضعف عضلانی، کاهش تورم، جلوگیری از خشکی مفصل
- شروع سریع انقباض ایزومتریک عضله چهارسر ران
بلافاصله بعد از به هوش آمدن، بیمار باید تمرین انقباض ایزومتریک چهارسر را آغاز کند.- زانو به سمت تخت فشرده شود
- ۵ تا ۶ ثانیه نگه دارد
- ۵ تا ۶ ثانیه استراحت
- روزانه ۲۰۰ تا ۳۰۰ بار
هدف: جلوگیری از خاموشی عضله چهارسر و بهبود کنترل حرکتی.
- انجام تمرین با حوله زیر پاشنه
میتوان حولهای زیر پاشنه قرار داد و همان انقباض چهارسر را انجام داد.- نکته مهم: زانو باید کاملاً صاف باشد (حتی داخل بریس).
- کنترل تورم با کمپرس یخ
تا ۴۸ ساعت اول، یخ باید هر دو ساعت یکبار و به مدت ۱۰–۱۵ دقیقه روی زانو قرار گیرد تا از تورم ناشی از تمرینها جلوگیری شود.
هفته اول بعد از عمل
هدف: شروع وزنگذاری کنترلشده، حفظ اکستنشن کامل و فعالسازی اولیه عضلات
- بالا آوردن مستقیم پا (SLR)
بیمار از روز بعد از عمل باید تمرین SLR را با یا بدون بریس انجام دهد.- پا را تا ارتفاع حدود ۳۰ سانتیمتر بلند کند
- این تمرین نقش مهمی در فعالسازی عضله چهارسر دارد.
- شروع راه رفتن با دو عصای زیر بغل (Partial Weight Bearing)
بیمار باید با پوشیدن بریس و پس از برداشتن درن، راه رفتن را با وزنگذاری نسبی یا حداقل لمس انگشتان پا به زمین شروع کند.- در دو هفته اول، میزان راه رفتن نباید زیاد باشد
- هنگام خواب پا باید بالاتر از سطح قلب قرار گیرد.
- کنار گذاشتن عصاها حداکثر تا ۱۰ روز پس از عمل
بیمار باید در اولین فرصت و حداکثر طی ۱۰ روز بدون لنگیدن راه برود. - ثابت نگه داشتن زانو در اکستنشن کامل داخل بریس
زانو باید در صفر درجه قفل شود.- حتی یک درجه فلکشن (خمشدگی) قابل قبول نیست و خطر آرتروز زودرس دارد.
- انجام تمرینها بدون بریس
بریس فقط برای راهرفتن و ایستادن است؛ تمام تمرینها بدون بریس انجام میشوند. - حمام کردن فقط در حالت نشسته و بدون بریس
- استفاده از توالت فرنگی حداقل تا ۳ ماه
- تمرین خوابیدن به شکم و خمکردن آرام زانو
بیمار باید روی شکم بخوابد و با کمک پای سالم، پای جراحیشده را آرام خم کرده و سپس صاف کند.
- صافکردن زانو از لبه تخت (در حالت نشسته) تا ۴ هفته ممنوع است
- در صورت نداشتن اکستنشن کامل تا پایان هفته اول
- بیمار به شکم بخوابد
- مچ پا از لبه تخت بیرون باشد
- وزنه حدود ۱ کیلوگرم به مچ بسته شود
- هر دو ساعت یکبار، ۳۰ دقیقه
هدف: دستیابی کامل به اکستنشن زانو.
هفته دوم
هدف: تقویت چهارسر و همسترینگ، رسیدن به ۹۰ درجه خمشدگی
- افزودن وزنه برای تمرین SLR در صورت بیدرد بودن
اگر بیمار میتواند SLR را سه نوبت در روز و هر بار حداقل ۱۰ مرتبه بدون درد انجام دهد:
- وزنه یک کیلویی به مچ اضافه شود
- SLR در سه وضعیت انجام شود: طاقباز، به پهلو و روی شکم
- وزنه بهتدریج افزایش یابد
- زانو باید کاملاً صاف باشد.
- تقویت عضلات همسترینگ (فلکسورها)
بیمار به شکم بخوابد و با استفاده از کش یا فنر، زانوی عملشده را خم کند. - رسیدن به دامنه حرکتی ۹۰ درجه تا پایان هفته دوم
دامنه حرکتی باید تا ۴–۶ هفته بهطور کامل (Full ROM) برسد.
هفته سوم و چهارم
هدف: شروع تمرینهای زنجیره بسته و افزایش ثبات زانو
- تمرین فشار کف پا به دیوار
بیمار کف پای خود را به دیوار فشار دهد و در این حالت زانو را خم و سپس صاف کند.
این تمرین یکی از بهترین تمرینهای اولیه زنجیره بسته است.
- دوچرخه ثابت با مقاومت کم
- اسکوات تکیهداده به دیوار (Wall Slide)
بیمار باید با تکیه به دیوار کمی بنشیند و بلند شود.
- پاها باید موازی و رو به جلو باشند
- در هفتههای بعد بیمار باید این تمرین را بدون تکیه به دیوار انجام دهد.
هفته پنجم و ششم
هدف: تقویت عضلات در زنجیره آزاد، تمرین تعادل و افزایش فعالیت عملکردی
- خم و راست کردن زانو در حالت نشسته روی صندلی یا لبه تخت
اولین تمرین مهم زنجیره آزاد بعد از هفته پنجم.
- تمرینهای تعادلی روی تخته تعادل
- ابتدا با دو پا
- سپس با یک پا
برای تقویت گیرندههای عمقی مفصل و بهبود پایداری زانو بسیار مهم است.
- راهرفتن روی جدول یا لبه باغچه
برای تقویت تعادل و کنترل عضلانی. - بالا رفتن از چهارپایه کوتاه از پهلو
هر زمان بیمار بتواند روی یک پا کمی بنشیند و بلند شود، میتواند ارتفاع چهارپایه را بهتدریج افزایش دهد.
هفته هفتم به بعد
هدف: افزایش عملکرد، شروع دویدن و آمادهسازی برای بازگشت به ورزش
- برداشتن بریس بین هفته ۶ تا ۱۲
بسته به نظر جراح و میزان پیشرفت بیمار. - خواندن نماز روی میز و صندلی تا ۳ ماه پس از عمل
- شروع دویدن درجا حدود ۴ ماه بعد از عمل
بهشرط:
- دامنه حرکتی کامل
- قدرت عضلات زانو مشابه پای سالم
- نبود تورم
- ثبات مناسب
- دویدن آرام به جلو و عقب در ماه پنجم و ششم
ابتدا روی سطح صاف، سپس روی سطح شیبدار. - بازگشت به ورزش مورد علاقه
هنگامی که قدرت عضلات اطراف زانو به ۸۰–۸۵٪ پای سالم برسد.
معمولاً حدود یک سال پس از عمل.
هشدارهای مهم
- در صورت درد شدید یا تورم رو به افزایش، تمرین باید متوقف شود.
- تمام تمرینها باید زیر نظر فیزیوتراپیست انجام شود.
- هرگونه تغییر در پروتکل باید با نظر جراح یا درمانگر انجام شود.
- انجام بیشازحد تمرینها میتواند پیشرفت درمان را کند کند.
سوالات متداول
- چه زمانی میتوان بعد از عمل ACL ورزش را شروع کرد؟
بهطور معمول بین ۹ تا ۱۲ ماه، اما زمان دقیق به قدرت عضلات، دامنه حرکتی و نظر فیزیوتراپیست بستگی دارد.
- آیا دویدن زودهنگام خطرناک است؟
بله. دویدن قبل از رسیدن به قدرت کافی و ثبات مناسب، خطر پارهشدن مجدد رباط را افزایش میدهد.
- چرا تقویت عضله چهارسر اینقدر مهم است؟
چون چهارسر مهمترین عضله برای کنترل زانو پس از جراحی ACL است و ضعف آن باعث لنگیدن و بیثباتی زانو میشود.
- تا چه مدت باید از بریس استفاده کرد؟
بین ۶ تا ۱۲ هفته، بسته به نظر جراح.
مطالعه بیشتر: فیزیوتراپی بعد از جراحی رباط صلیبی (ACL)
فیزیوتراپی تخصصی بعد از عمل رباط صلیبی در کلینیک سبلان شرق
در کلینیک سبلان شرق، توانبخشی پس از جراحی ACL بهصورت کاملاً تخصصی و بر اساس پروتکلهای استاندارد انجام میشود.
خدمات شامل:
- تمریندرمانی پیشرفته با نظارت فیزیوتراپیست
- استفاده از دستگاههای تخصصی مانند CPM، لیزر پرتوان، الکتروتراپی، منوالتراپی
- پیگیری مداوم پیشرفت بیمار
- آمادهسازی ورزشی برای بازگشت ایمن به ورزش
- پوشش بیمههای مختلف پایه و تکمیلی
