نقش فیزیوتراپی در بارداری بهعنوان یکی از مداخلات غیردارویی، در سالهای اخیر توجه بیشتری را در حوزه سلامت مادر به خود جلب کرده است. بارداری یکی از مهمترین و در عین حال پیچیدهترین دورههای زندگی یک زن محسوب میشود و آمادگی برای این مرحله، معمولاً از مدتها پیش از آغاز بارداری شروع میگردد. این دوران تجربهای منحصربهفرد و چندبعدی است که با تغییرات بیولوژیکی، فیزیکی، روانی و اجتماعی همراه میشود.
بدن زن باردار در طول حدود ۳۸ تا ۴۰ هفته (یا بهطور متوسط ۲۸۰ روز) دچار تغییرات فیزیولوژیکی متعددی در اغلب سیستمهای بدن میشود. بخشی از این تغییرات مستقیماً به بافت همبند، کلاژن و عضلات غیرارادی مرتبط بوده و تحت تأثیر رشد تدریجی جنین و افزایش حجم شکم ایجاد میشوند. این تغییرات، سیستم اسکلتی-عضلانی را بهطور قابل توجهی درگیر کرده و میتوانند زمینهساز بروز درد، اختلال عملکرد و کاهش کیفیت زندگی مادر شوند.
برای کسب اطلاعات بیشتر درباره تأثیرات فیزیوتراپی در دوران بارداری و زایمان طبیعی و آشنایی با تمرینها و تکنیکهای آن، میتوانید مقاله فیزیوتراپی در بارداری را مطالعه نمایید.
تغییرات فیزیولوژیک و بیومکانیکی دوران بارداری
در دوران بارداری، جابهجایی مرکز ثقل بدن موجب تغییر وضعیت بدن (Posture) میشود. زن باردار بهطور طبیعی تمایل بیشتری به خم شدن به سمت جلو پیدا میکند و این وضعیت میتواند فشار بیشتری بر ستون فقرات کمری و لگن وارد کند. علاوه بر این، تحت تأثیر هورمونهایی مانند ریلکسین، میزان انعطافپذیری مفاصل افزایش یافته و پایداری مفصلی کاهش پیدا میکند.
همزمان با این تغییرات، نیاز بدن به مواد معدنی از جمله کلسیم افزایش مییابد تا ساختار استخوانی و بافت همبند حفظ شود. این مجموعه تغییرات فیزیولوژیکی و بیومکانیکی، اهمیت مداخلات حمایتی مانند فیزیوتراپی را در مراقبتهای دوران بارداری برجسته میکند.
فرآیند زایمان و پیامدهای فیزیکی آن
با نزدیک شدن به زمان زایمان، تغییرات فیزیولوژیکی جدیدی در بدن زن باردار رخ میدهد که از جمله مهمترین آنها میتوان به باز شدن دهانه رحم، افزایش انقباضات رحمی، اتساع فیبرهای رحم و آمادهسازی کانال زایمان اشاره کرد. فرآیند زایمان به سه مرحله اصلی تقسیم میشود که مرحله اول شامل فاز نهفته، فاز فعال و فاز انتقال است.
در فاز نهفته، انقباضات خفیف آغاز شده و اتساع دهانه رحم بهتدریج افزایش مییابد؛ این مرحله ممکن است ۱۲ تا ۱۴ ساعت به طول انجامد. در فاز فعال، انقباضات شدیدتر و منظمتر شده و معمولاً هر ۳ تا ۴ دقیقه یکبار رخ میدهند. مرحله دوم زمانی آغاز میشود که دهانه رحم به حدود ۱۰ سانتیمتر رسیده و تولد نوزاد اتفاق میافتد.
انواع زایمان و جایگاه فیزیوتراپی
زایمان میتواند به اشکال مختلفی انجام شود و در برخی موارد، نوع زایمان انتخابی مادر است؛ در حالی که در شرایطی مانند بارداری پرخطر، وضعیت نامناسب جنین یا وجود بیماریهایی نظیر دیابت و فشار خون بالا، تصمیمگیری به عوامل پزشکی وابسته میشود. بهطور کلی، دو نوع زایمان اصلی شامل زایمان واژینال و زایمان جراحی (سزارین) وجود دارد.
در این میان، نقش فیزیوتراپی در بارداری بهویژه در آمادهسازی زنان برای زایمان واژینال اهمیت پیدا میکند. تمرینات کینزیوتراپی، تمرینات حس عمقی و فیزیوتراپی کف لگن، تمرینات تنفسی و اصلاح پوسچر از جمله مداخلاتی هستند که میتوانند به بهبود روند زایمان و کاهش ناراحتیهای دوران بارداری کمک کنند.
مداخلات فیزیوتراپی در دوران بارداری
فیزیوتراپی در دوران بارداری مجموعهای از تمرینات و تکنیکها را شامل میشود که با هدف کاهش درد، افزایش آمادگی جسمانی و بهبود عملکرد عضلات طراحی شدهاند. تمرینات تقویتی، تمرینات آرامسازی و تمرینات تنفسی نقش مهمی در کاهش ناراحتیها و تسهیل فرآیند زایمان دارند.
برای تسکین دردهای شایع مانند کمردرد، روشهایی نظیر آبدرمانی، ماساژدرمانی، طب سوزنی و تکنیکهای آرامسازی مورد استفاده قرار میگیرند. این مداخلات میتوانند بخشی از مراقبتهای دوران بارداری باشند و در صورت انتخاب زایمان طبیعی، به کاهش شدت درد و مدت زمان زایمان کمک کنند.
روششناسی مطالعه
این پژوهش بهصورت یک مطالعه بالینی موردی در کلینیک فیزیوتراپی Universidade Paulista (UNIP) و پس از تأیید کمیته اخلاق تحقیق در تاریخ ۱۲ فوریه ۲۰۱۵ انجام شد. دو زن نخستزا با سن ۲۰ تا ۳۵ سال و دارای فشار خون و قند خون طبیعی، از هفته هجدهم بارداری وارد مطالعه شدند. در نهایت، بر اساس معیارهای ورود و خروج، مطالعه تنها با یک شرکتکننده ادامه یافت.
ارزیابیها شامل بررسی انعطافپذیری با استفاده از نیمکت ولز و سنجش قدرت عضلات کف لگن (SPFM) با تست دو انگشتی و مقیاس اصلاحشده آکسفورد بود. برنامه درمانی شامل تمرینات متابولیک، تمرینات تنفسی دیافراگمی، تمرینات تقویتی عضلات شکم، ران و کف لگن، ماساژدرمانی و تمرینات آرامسازی بود که طی ۵۶ جلسه در مدت ۷ ماه اجرا شد.
یافتهها
شرکتکننده پیش از بارداری وزن ۷۴ کیلوگرم داشت و در دوران بارداری ۷٫۲ کیلوگرم افزایش وزن نشان داد. شکایات اصلی شامل تنگی نفس، ادم اندام تحتانی، تکرر ادرار، کمردرد، واریس، خستگی و گرفتگی عضلات بود. در ارزیابی انعطافپذیری، نمره نیمکت ولز از ۳۱ پیش از زایمان به ۳۶ پس از زایمان افزایش یافت.
قدرت عضلات کف لگن پیش از زایمان درجه ۴ و پس از زایمان درجه ۲ گزارش شد. اگرچه زایمان با تلاش برای زایمان طبیعی آغاز شد، اما به دلیل پیچش بند ناف، زایمان به روش سزارین انجام گرفت.
بحث
یافتههای این مطالعه نشان میدهد که کار فیزیوتراپیست در دوران بارداری هنوز بهطور گسترده شناخته نشده است، در حالی که شواهد متعددی بر نقش مؤثر آن در کاهش ناراحتیهای دوران بارداری و آمادهسازی زایمان تأکید دارند. کمردرد یکی از شایعترین شکایات زنان باردار است که مطالعات پیشین نیز به بهبود آن با استفاده از تکنیکهای فیزیوتراپی اشاره کردهاند.
تمرکز ویژه این پروتکل بر تقویت عضلات کف لگن از طریق تمرینات کگل، به بهبود آگاهی بدنی و عملکرد این عضلات کمک کرد. با این حال، کاهش SPFM پس از زایمان مشاهده شد که احتمالاً بیشتر با مدت زمان زایمان و شرایط آن مرتبط است تا نوع زایمان.
نتیجهگیری
به دلیل مداخله در مرحله خروج جنین و انجام سزارین، امکان تأیید قطعی تأثیر فیزیوتراپی بر نوع زایمان در این مطالعه وجود نداشت. با این حال، نتایج نشان میدهد که نقش فیزیوتراپی در بارداری در حمایت از زنان باردار، کاهش درد، بهبود آمادگی جسمانی و ارتقای رفاه روانی آنها قابل توجه است. با افزایش تمایل به زایمان فیزیولوژیک، جایگاه فیزیوتراپی در مراقبتهای دوران بارداری و زایمان اهمیت بیشتری یافته و انجام مطالعات گستردهتر برای بررسی دقیقتر این تأثیرات ضروری به نظر میرسد.
برای کسب اطلاعات بیشتر، مقاله با موضوع تمرینات فیزیوتراپی در دوران بارداری را در این زمینه ببینید.
