در این مقاله، به بررسی مرحله اول فیزیوتراپی بعد از عمل زانو در بیمارستان میپردازیم؛ یعنی زمانی که بیمار هنوز در بیمارستان بستری است.
اگر هنوز مطلب قبلی با عنوان فیزیوتراپی پس از جراحی تعویض مفصل زانو: آشنایی با مفصل و پروتز زانو را نخواندهاید، پیشنهاد میکنیم ابتدا آن را مطالعه کنید تا با دلایل انجام این جراحی و اهمیت فیزیوتراپی پس از آن آشنا شوید.
در ادامه، مراحل دقیق فیزیوتراپی در بیمارستان، اهداف تمرینات و آموزشهای لازم برای بیماران پس از عمل تعویض مفصل زانو توضیح داده میشود.
اهمیت فیزیوتراپی بعد از عمل زانو در بیمارستان
امروزه بیمار باید در سریعترین زمان ممکن جهت کاستن از مشکلات قلبی عروقی، تنفسی، کاهش احتمال خطر آمبولی ریوی، ترومبوز وریدی (DVT) و پیشگیری از ایجاد زخم بستر (Bed sore)، از تخت بلند شده و راهاندازی شود (Out of Bed).
همچنین شروع زودهنگام فیزیوتراپی باعث برگشت سریع قابلیتهای عضلانی و حرکتی میشود. راهاندازی سریع خطرات Bedrest را به حداقل میرساند و به ترخیص زودتر بیمار کمک میکند.
این مرحله در صورتیکه بیمار مشکل خاصی از نظر پزشکی نداشته باشد دو روز طول میکشد و فیزیوتراپی روزی دو جلسه (یکبار در صبح و یکبار در عصر) انجام میشود.
اهداف فیزیوتراپی پس از جراحی زانو (مرحله بستری)
علاوه بر راهاندازی، اهداف فیزیوتراپی بعد از عمل زانو در بیمارستان شامل موارد زیر است:
افزایش توان عضلات و دامنه حرکتی
پیشگیری از عوارض تنفسی و عضلانی
بهبود گردش خون و کاهش تورم
انجام فیزیوتراپی قفسه سینه
از مشکلاتی که بعد از جراحی و بیهوشی بوجود میآید، تجمع ترشحات در ریه است.
راههای هوایی ریه برای مرطوب ماندن بطور طبیعی ترشحاتی دارند. این ترشحات با عمل دم و بازدم طبیعی و سرفه جابجا میشوند.
در افراد مسن، بخصوص وقتی مدتی استراحت میکنند (مثل وقتی بیمار میشوند یا بعد از عمل جراحی) به علت کاهش فعالیت و کاهش فعالیت تنفسی ممکن است این ترشحات در راههای هوایی انباشته شده و موجب انسداد راه هوایی شوند که بدنبال آن احتمال عفونت ریه افزایش پیدا میکند.
برای مقابله با این پدیده در دوران بعد از جراحی، بیمار باید فیزیوتراپی شود. بعد از جراحی، بیمار براساس دستور پزشک توسط فیزیوتراپیست ارزیابی شده و قبل از راهاندازی، فیزیوتراپی ریه برای تخلیه ترشحات و بهبود تنفس با انجام تکنیکهای خاص انجام میشود.
اجرای صحیح این مرحله از فیزیوتراپی بعد از عمل زانو در بیمارستان، از عفونتهای ریوی و کاهش عملکرد تنفسی جلوگیری میکند.
آموزش و توصیههای لازم به بیمار و همراهان
توصیه احتیاطات لازم که بایستی بیمار حداقل تا سه ماه بعد از جراحی رعایت نماید شامل موارد زیر است:
- از قرار دادن بالش زیر زانو جهت پیشگیری از کنتراکچر زانو و نیز جلوگیری از Extension Lag پرهیز شود.
- از زانو زدن بر روی زانوی جراحیشده خودداری شود. این کار باعث فشار روی مفصل شده، علاوه بر درد و التهاب ممکن است به مفصل آسیب برساند.
- از نشستن روی زانوی عملشده پرهیز شود. این باعث وارد آمدن فشار زیاد روی زانو میشود.
- آموزش نحوه استفاده از زانوبند (Immobilizer) و چگونگی صحیح باز و بسته کردن آن.
در نظر داشتن این موارد بخش مهمی از فیزیوتراپی بعد از عمل زانو در بیمارستان است و بیتوجهی به این موضوعات میتواند باعث مشکلات بعدی برای بیمار شود.
کنترل درد بعد از عمل زانو
گرچه یکی از اهداف تعویض مفصل از بین بردن درد میباشد، اما بخاطر عمل جراحی زانو وجود درد اجتنابناپذیر است. لازم است به دستورات پزشک و پرسنل پرستاری و فیزیوتراپیست توجه شود.
بعد از ترخیص هم ممکن است تا چندین هفته و در بعضی مواقع تا چند ماه، بدلیل شروع فعالیتهای روزمره درد وجود داشته باشد. البته شدت درد باید در حد قابل تحمل باشد ولی اگر درد شدید بود بایستی ضمن قطع فعالیتها با پزشک معالج تماس گرفت.
تمرینات فیزیوتراپی بعد از عمل زانو در بیمارستان
این تمرینات به سه صورت انجام میشود:
- فعال (Active)
- فعال کمکی (Assist active)
- غیرفعال (Passive)
روز اول
انجام تمرینات در روز اول پس از جراحی زانو شامل موارد زیر است و زیر نظر فیزیوتراپیست انجام میشود:
۱- شروع تمرین ایزومتریک عضلات کوادریسپس (Static quads)
بیمار در حالت نیمهنشسته روی تخت قرار میگیرد و پای مقابل را تا ۹۰ درجه خم میکند و پای عملشده کاملاً در وضعیت صاف باید باشد. سپس بیمار عضله چهارسر را منقبض مینماید و حداقل ۱۰ ثانیه نگه میدارد، بعد شل میکند و ۱۰ بار تکرار میکند.
۲- تمرینات مچ و پنجه پا برای پمپاژ بهتر خون (Circulatory exercises)
تمرین حرکات بالا و پایین بردن پا حول مفصل مچ پا برای پمپاژ بهتر خون (برگشت خون به قلب) در اندام تحتانی، کاهش تورم و تقویت عضلات ساق.
بیمار به پشت، روی سطح صاف دراز میکشد، ابتدا پنجه پا را به سمت صورت میکشد سپس به پایین میبرد و نیز تمرین چرخش پنجه پا را در جهت و خلاف جهت عقربههای ساعت انجام میدهد (حدود ۵ دقیقه).
این تمرین باعث کاهش تورم و خطر پیشرفت ترومبوز وریدی (DVT) میشود.
۳- تمرین Push Off برای عضلات سرینی
بیمار دستها را با آرنج کاملاً صاف روی تخت قرار میدهد و وزن تنه را روی دستها میاندازد و تنه را بلند میکند. در این حالت عضلات باسن و پشتی منقبض و تقویت میشوند که برای جابجایی و راه رفتن ضروری هستند.
۴- تمرین بلند کردن اندام تحتانی (SLR) با زانوبند
انجام این تمرین برای بیمار سخت است هم بدلیل درد، تورم و ضعف عضلات و هم به خاطر سنگینی اندام.
تمرین بالا آوردن پا باعث تقویت عضلات چهارسر ران و پیشرفت ثبات زانو میشود.
بیمار به پشت میخوابد، پای سالم را تا ۱۰۰ درجه خم میکند و پای عملشده را حدود ۱۵ درجه از زمین بلند کرده و چند بار تکرار میکند.
۵- راهاندازی بیمار دو بار در روز با زانوبند و واکر یا عصای زیر بغل
در روز اول که بیمار اجازه تحمل بخشی از وزن بدن روی پای عملشده را دارد، به دلیل ترس از افتادن از واکر استفاده میشود.
در صورت افت فشار یا سرگیجه، باید تمرین متوقف شود.
۶- انتقال بیمار به صندلی و قرار دادن پا روی چهارپایه
اندام با زانوی کاملاً صاف روی چهارپایه یا صندلی مقابل قرار میگیرد تا به صاف شدن زانو و کشش عضلات پشت ران کمک کند.
۷- بکاربردن دستگاه CPM برای دامنه حرکتی زانو
برای جلوگیری از خشک شدن زانو، در طول سه روز دامنه زانو باید به ۴۰ درجه برسد. هر روز بین ۵ تا ۱۰ درجه به زاویه CPM اضافه میشود.
۸- شروع تمرینات فعال و فعال کمکی برای دامنه حرکتی
۹- کنترل و کاهش درد، تورم و خونریزی
۱۰- استفاده از رژیم RICE
(بلند کردن اندام، استفاده از کیسه یخ، بانداژ و استراحت با زانوبند بلند).
۱۱- در هنگام خواب
زانوبند باز شده و به جای آن یک بالش زیر مچ پا قرار داده میشود تا به باز شدن کامل زانو کمک کند.
روز دوم
در روز دوم فیزیوتراپی بعد از عمل زانو در بیمارستان، تمرینات ادامه پیدا میکند تا دامنه حرکتی و قدرت عضلات افزایش یابد.
۱- ادامه تمرینات ایزومتریک.
۲- تمرین تقویتی عضلات چهارسر رانی، هامسترینگ و سرینی با رولر زیر زانو
این تمرین به تقویت عضله چهارسر و افزایش دامنه حرکتی کمک میکند.
زیر زانو یک حوله یا پتو لولهشده قرار داده میشود. بیمار در حالت خوابیده، ساق پا را به اندازه ارتفاع رولر بالا آورده و ۵ ثانیه نگه میدارد.
در حین تمرین باید تماس کامل پشت زانو با رولر حفظ شود.
۳- بازآموزی عضلات چهارسر ران (خصوصاً VMO)
توسط مدالیتی Electrostimulation یا بیوفیدبک برای بیمارانی که در انقباض عضله مشکل دارند.
۴- تمرینات افزایش دامنه حرکتی زانو (ROM)
با خم کردن اندام توسط کشیدن پاشنه (Heel Slide).
۵- تمرین دامنه حرکتی در لبه تخت (Gentle ROM)
تا محدوده درد، افزایش اکستنشن زانو و کشش هامسترینگ با قرار دادن رولر یا بالش کوچک زیر مچ پا.
۶- استفاده از دستگاه CPM برای دامنه حرکتی زانو.
۷- کنترل و کاهش درد و تورم.
۸- رعایت رژیم RICE برای کنترل التهاب و خونریزی.
۹- استفاده از مدالیتی TENS
در صورت درد شدید برای کاهش درد.
۱۰- رساندن دامنه حرکتی زانو به ۴۰ درجه
(در صورتیکه زخم و وضعیت بیمار مشکلی نداشته باشد).
۱۱- آموزش راه رفتن مطمئن و مستقل
با واکر یا عصای زیر بغل.
در پایان، باید یادآور شد که مرحله بستری بعد از عمل تعویض مفصل زانو، مهمترین زمان برای آغاز بازتوانی حرکتی است.
اجرای صحیح تمرینات تحت نظر فیزیوتراپیست در بیمارستان، نقش تعیینکنندهای در پیشگیری از عوارض و تسریع روند بهبودی دارد.
پس از ترخیص از بیمارستان، ادامه روند فیزیوتراپی در منزل ضروری است.
در مطلب بعدی با عنوان فیزیوتراپی در منزل بعد از تعویض مفصل زانو بهطور کامل درباره تمرینات خانگی، نحوه مراقبت در منزل و نکات ضروری برای بازتوانی کامل زانو صحبت خواهیم کرد.
